W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku w Rzeszowie obalono zaborczą władzę austriacką. Rządy w mieście przejęła lokalna Organizacja Obrony Narodowej składająca się z przedstawicieli miejscowych elit. 10 lat później, te świeże wówczas w pamięci, wydarzenia przypominał lokalny tygodnik „Ziemia Rzeszowska”. Poniżej obszerne fragmentu opublikowanego wówczas tekstu, oddającego atmosferę tamtych niezwykłych dni.

Długo oczekiwane, a całem sercem ukochane wieści nadchodzą 31 października 1918 roku nadchodzą z Krakowa, że tam naród samorzutnie powstaje, ogłasza wolność i wyrzuca precz Austrję. OON staje karnie i ujmuje w ręce kierownictwo miasta i powiatu. (...) ks. Koszałka i prof. Wilusz jadą z poleceniami OON do Krakowa celem przekonania się o faktycznym stanie.

31 października

Cały wydział OON zbiera się po południu w Tow. Zaliczkowem. Wypadki pędzą z zawrotną szybkością - czekać na wysłańców nie można - trzeba działać. Z inicjatywy OON zbierają się w Tow. Kasynowem wieczorem koło 6 godz. Zbiera się ich około 20, między nimi por. Pawłowski, Kotowicz i inni, nie jawi się komendant pułku Bruckner zasłaniając się chorobą. Jako delegat OON bierze udział prezes Dr Jabłoński. Walka wewnętrzna, ścieranie zapatrywań, co robić. Jednak po gorącej przemowie Dra Jabłońskiego i kilku oficerów, ci postanawiają oddać się pod rozkazy OON. Wydział OON czeka decyzji w Tow. Zal. niecierpliwie, wreszcie koło godz. 11 w nocy zjawia się Dr Jabłoński w asystencji kapitana Medweckiego i por. P.O.W. (Polskiej Organizacji Wojskowej) Münnicha i oświadczają o zapadłej decyzji. Z miasta złowróżne nadlatują wiadomości, że wojsko gromadnie opuszcza koszary, za zaczynają się pojawiać bandy grasantów.

Poddanie się pułk. Brücknera

Dr Jabłoński i Dr Nieć udają się do pułk. Brücknera i mając za sobą oświadczenie oficerów, żądają od niego poddania się rozkazom OON. Po stanowczej naszej rozmowie płk Brückner zdziera z czapki orzełka austriackiego i oddaje się do dyspozycji, przytem jednak oświadcza, że z całego wojska nie zostało ponad dwudziestu kilku żołnierzy. Po powrocie od płk. Brücknera zapada decyzja utworzenia straży obywatelskiej i przeznacza się do tego por. Kotowicza, por. Münnicha, inż. Żurowskiego i prof. Kosińśkiego. Zaraz na Wydziale, który wówczas liczył 70 członków a nadto z oczekującego na wyniki obrad OON obywatelstwa rekrutują się członkowie Straży. Asenterunek trwa na drugi dzień, walnie wspomaga swymi wpływami wśród robotników pan Waller. P.O.W. idzie z nami ręka w rękę. Kolejarze tworzą swoją straż osobną w porozumieniu z nami - młodzież szkół średnich garnie się tłumnie.

Dnia 1-go listopada wszystkie objekta wojskowe i rządowe już obsadzone przez Straż Obyw. OON wydaje odezwę do społeczeństwa wzywając do spokoju, poddania się rozkazom, gwarantując bezpieczeństwo i rozsyłając patrole Straże po mieście.

Straż Obywatelska to największy wytwór poczucia obowiązków. Robotnik staje obok inteligenta, rzemieślnik obok urzędnika, student, dziecko jeszcze nieomal, obok siwizną przyprószonego, nawet obok swego profesora i dyrektora, a wszyscy jednym duchem owiani.

Polska Komisja Likwidacyjna

W Krakowie tymczasem już się utworzyła Polska Komisja Likwidacyjna na Małopolskę, która objęła rządy. Dnia 2 listopada przyjeżdża członek PK.L. p. Skarbek przez Rzeszów i mianuje delegatami Dra Jabłońskiego, Dra Krogulskiego i Dra Niecia.

Delegaci przystępują do pracy, rozdzieliwszy czynności. Dr Krogulski obejmuje administrację, przyjmuje funkcję starosty (starosta Leszczyński ustąpił wobec ostrego wystąpienia przeciw niemu na OON dwu osób, niekoniecznie z korzyścią dla sprawy), a na zastępcę powołuje adw. Dra Wilusza. Dr Jabłoński wraz z płk Brucknerem obejmuje wojsko, Dr Nieć szpitalnictwo. Powołują na naczelny inspektorat Dra Hinzego. Ten zaprowadza wzorowy porządek, usuwa niepewne jednostki, robi inwentarze szpitali. Najmniej szczęśliwe było poruczenie organizowania żandarmerji w powiecie p. Bombie, który okazał się stronniczym w doborze ludzi, tak, że starostwo widziało się zmuszonem odebrać mu mandat. Delegaci odbierają przysięgę od urzędów i władz państwowych dla Rządu Polskiego.

Utworzenie pułku Ziemi Rzeszowskiej

Dnia 2 listopada na posiedzeniu delegatów przy udziale płk. Brücknera postanowiono utworzyć Pułk Ziemi Rzeszowskiej, a przeprowadzenie powołania i asenterunku poruczono por. Br. Wiluszowi. Pułk Ziemi Rzeszowskiej to dzisiejsza 17-ka.

Rada Gospodarcza

Rekwizycje austriackie spowodowały brak pierwszych artykułów żywności. Głód zaczął zaglądać w oczy. OON powołuje R.G. pod przewodnictwem vice-prez. sądu Dra Gruszczyńskiego. W skład Komitetu między innymi wchodzą Dr Tałasiewicz i prof. Wilk. R.G. przy przychylnem stanowisku Ziemian sprawę aprowizacyjną przeprowadza w granicach możliwości.

Z chwilą zamianowania przez P.K.L. komisarza na miasto i powiat rzeszowski, co nastąpiło 11 listopada, rola delegatów ustaje, a tem samem i odpowiedzialna rola OON.

(Ziemia Rzeszowska - czasopismo narodowe, nr 45, 9 listopada 1928)
Zachowano oryginalną pisownię wprowadzając jedynie drobne redakcyjne poprawki

Podkarpacka Historia - wydanie specjalne
nr 9/13 listopad 2017 r.