Data wydruku: 2026-04-02 09:31:50
Historycy zajmujący się dziejami Rzeszowa zgodnie uznają, że 1. poł. XVII w. była dla miasta bardzo udana. Rządy Mikołaja Spytka Ligęzy przyczyniły się do intensyfikacji handlu i poprawy kondycji bytowej mieszczan. Po przejściu grodu nad Wisłokiem we władanie Lubomirskich sytuacja początkowo nie uległa większej zmianie. Spalenie Rzeszowa przez wojska Rakoczego w 1657 r. nie miało dalekosiężnych skutków.
Druga połowa XVII w. podobnie jak pierwsza charakteryzowała się w miarę dobrą koniunkturą gospodarczą. To też korzystnie wpływało na życie mieszkańców. W tym okresie nastąpiło usankcjonowanie przyjętego już wcześniej planu rozbudowy i funkcjonowania miasta. Terytorium, które ono obejmowało zostało wyznaczone przez otaczające je fortyfikacje.
Działalność urbanistyczna prowadzona przez Lubomirskich skoncentrowała się właściwie na terenie określonym przez wcześniejszych właścicieli. Jedyny wyjątek stanowiło rozszerzenie zasięgu miasta w kierunku południowym. Powodem tego była rozbudowa dzielnicy zwanej zamkową. W pozostałych częściach miasta dokonywano modernizacji starych oraz budowano nowe obiekty. W ten sposób Rzeszów stał się bardziej funkcjonalny i jednolity.
Lubomirscy stworzyli z grodu nad Wisłokiem liczący się w kraju ośrodek kulturalny i artystyczny. Jerzy Sebastian sprowadził do Rzeszowa pijarów. Zostali oni osadzeni w klasztorze, który pierwotnie był przeznaczony dla bernardynek (Mniszki Trzeciego Zakonu Regularnego Św. Franciszka z Asyżu). Powstałe wówczas zabudowania klasztorne w zasadniczy sposób wpłynęły na strukturę przestrzenną tej części miasta, w której się mieściły. Były one niejako łącznikiem między zamkiem, a Starym Miastem.
Widoczne zmiany nastąpiły w kształcie działki przyrynkowej, którą coraz częściej zabudowywano na całej jej długości. Natomiast na terenie Nowego Miasta okolice dzisiejszego placu Wolności) wykorzystano w celach budowlanych wolny jeszcze obszar znajdujący się w obrębie wałów obronnych. Zresztą to właśnie tam przeniósł się gospodarczy punkt ciężkości Rzeszowa. Poza tym, aby ułatwić przemieszczania się pomiędzy Starym a Nowym Miastem zbudowano nowy most na Wisłoku. Powstał on w 2. poł. XVII w. i zastąpił starą przeprawę, która zlokalizowana była po wschodniej stronie Starego Miasta. Spowodowało to zasadniczą zmianę układu komunikacyjnego miasta.
W tym okresie nastąpiła również widoczna zmiana w charakterze budownictwa mieszkalnego w obrębie rynku. Miejsce domów z drewna zajęły murowane kamienice. Zabudowa w znacznej części była zwarta. Kształtowała się ona pod nadzorem nadwornych architektów rodu Lubomirskich. Zazwyczaj brali oni udział w komisjach nadzorujących prace budowlane. Natomiast bezpośrednimi wykonawcami ich woli byli muratorzy pochodzący z Jarosławia i Przemyśla. Wśród nich wyróżnili się przede wszystkim Jan Wyszkowie i Piotr Lumbartyn. Pracowali oni w Rzeszowie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVII w.
Nadzór budowlany pełniła również rada miejska. Dbała ona m.in. o to, aby nie stawiać domów w innej pozycji jak wzdłuż ulic o określonej szerokości. Ważnym zadaniem rady było również zabieganie o przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Urzędnicy decydowali o dobudowaniu filarów (szkarp) przy ścianach przyniszczonych budynków. Miały one zapobiegać pękaniu ścian i wzmacniać cały obiekt.
Zabudowie przyrynkowej jednolitego wymiaru kompozycji nadawały drewniane podcienia, czyli otwarte na zewnątrz pomieszczenia znajdujące się w dolnej części budynków. Były one usytuowane od strony rynku na specjalnych przedprożach. Podcienia pełniły w głównej mierze funkcje użytkowe. W ich wnętrzu lokowano wejścia do kramów kupieckich. Ułatwiały one przemieszczanie się w obrębie rynku i przysparzały osobliwego uroku miejskim kamienicom. Zresztą właśnie o tą estetyczną formę zabudowy, ustawicznie zabiegali architekci działający z protekcji Lubomirskich.
W 2. poł. XVII w. Jerzy Sebastian Lubomirski sprowadził do Rzeszowa Tylmana z Gameren. Ten wywodzący się z Niderlandów architekt zaprojektował nowe fortyfikacje dla zamku, który pod jego pieczą został częściowo zmodernizowany. Zamek dzięki Tylmanowi stał się budowlą posiadającą cztery dwukondygnacyjne skrzydła, z piętrową bramą na osi skrzydła zachodniego. Architekt przyczynił się także do rozbudowy szkoły i kościoła pijarów. Prace te Tylman częściowo sfinansował z własnego majątku. W latach 1702-1707 przeprowadził on także przebudowę klasztoru bernardynów i rozbudowę kościoła farnego. Po nim funkcję nadwornych architektów sprawowali Piotr i Jan Chrzciciel Belotti. Ten drugi działał w głównej mierze za czasów Jerzego Ignacego Lubomirskiego. Był on projektantem i budowniczym kościoła reformatów, wieży kościoła parafialnego (dzwonnicy) oraz synagogi nowomiejskiej powstałej w latach 1705-1712.
Pod koniec XVI i w początkach XVII w, gród nad Wisłokiem liczył ok. 3 000 mieszkańców. Wiązało się to z ożywioną akcją osiedleńczą na terenie Nowego Miasta. W połowie XVII stulecia liczba mieszkańców była mniejsza i wynosiła ok. 2 500. Dalszy spadek populacji spowodowany został przez pojawiające się co jakiś czas epidemie i pożary (m.in. w 1698 r. ogień zniszczył kościół famy, synagogi żydowskie i wiele domów) oraz najazdy z zewnątrz.
Przede wszystkim początek XVIII w. był dla Rzeszowian prawdziwym pasmem ciągłych ataków wrogich wojsk. W trakcie III wojny północnej (1700-1721) miasto było wielokrotnie plądrowane. W tym okresie doszło również do epidemii tyfusu (1703 r.), dwóch dużych pożarów (1705 i 1728 r.), ataku szarańczy (1712 r.) i wielkiej powodzi (1715 r.).
W związku z tym w 1717 r. w Rzeszowie mieszkało jedynie ok. 2 100 osób. W połowie XVIII stulecia liczba mieszkańców nieznacznie wzrosła i osiągnęła 2 370. Również w następnych latach Rzeszowian systematycznie przybywało. Według austriackich danych spisowych pod koniec XVIII w. w grodzie nad Wisłokiem było 327 domów zamieszkałych przez 3 336 osób (połowę z nich stanowili Żydzi). Wśród innych narodowości w mieście reprezentowani byli Rusin, Szkoci, Ormianie i Niemcy przybyli z Saksonii.
Wielkość obszaru miasta w XVIII w. nie uległa większej zmianie. Nastąpiła jedynie rozbudowa dzielnicy zamkowej, która w owym czasie wzbogaciła się o nowe ogrody i folwarki. Za realizację założeń przestrzennych odpowiedzialny był architekt Karol Henryk Wiedemann. Przyczynił się on także do kolejnej przebudowy zamku rzeszowskiego (m.in. wykonano prace przy fortyfikacjach zamkowych, poprawiono pokrycie dachu i przebudowano kaplicę zamkową), budowy licznych pawilonów ogrodowych oraz budynków gospodarczych w sąsiedztwie zamku. Na wielką skalę w realizacji tego założenia jako ważne elementy układu przestrzennego wprowadzono budowle wodne i zieleń. Główną oś kompozycyjną nowo powstałych obiektów skierowano na dominująca bryłę rezydencji Lubomirskich. To właśnie zamek panował w obrazie miasta i to jemu zostały podporządkowane wszystkie pozostałe komponenty. W tym również układy urbanistyczne Starego i Nowego Miasta.
Wiedemann zasłynął nie tylko jako znakomity architekt, ale także jako twórca dwóch widoków Rzeszowa. Pierwszy z nich tzw. Prospekt der Stadt Rzeszów powstał w latach trzydziestych XVIII w. Składał się on z trzech części: środkowej przedstawiającej perspektywiczny widok miasta od strony wschodniej i dwóch bocznych na których zostały ukazane zamek i pałac letni. Części te tworzyły razem coś w rodzaju specyficznego tryptyku. Widok został wykonany piórkiem i podbarwiony akwarelą. Przedstawiono na nim w znakomity sposób wszystkie relacje przestrzenne budowli, placów, rynku Nowego i Starego Miasta oraz Wisłoka. Zamek i pałac letni wraz z otaczającymi go ogrodami zostały ukazane z najdrobniejszymi szczegółami architektonicznymi. Widok przechowywany był w Archiwum Lubomirskich w Rzeszowie, a potem w Charzewicach. W 1890 r. Hieronim Lubomirski ofiarował go Stefanowi Momidłowskiemu, który początkowo umieścił go w prywatnych zbiorach, a następnie oddał Muzeum Rzeszowskiemu.
Drugi widok wykonany przez nadwornego architekta Lubomirskich powstał w 1762 r. i stanowił jego artystyczny testament. Ukazuje on bowiem rezultat jego wieloletnich prac, który szczególnie dobrze widoczny był w kompozycji przestrzennej dzielnicy zamkowej. Widok ten podobnie jak poprzedzający go tryptyk został wykonany piórkiem i akwarelą. Jednak tym razem obraz miasta ujęto z lotu ptaka. Zabieg ten pozwolił na przedstawienie rozkładu przestrzennego wszystkich budowli, wnętrz bloków, placów, ulic, ścieżek, rynków, ogrodów, rzek i strumieni, Obiekty ukazano z charakteryzującą Wiedemanna dbałością o szczegóły.
Bartosz Bieś, Podkarpacka Historia, Nr 1-2 (49-50) styczeń-luty 2019 r.