Urząd Miasta Rzeszowa

Grotowski Jerzy (11 VIII 1933 Rzeszów – 14 I 1999 Pontedera, Włochy), reżyser i reformator teatru, twórca Teatru Laboratorium.

Przed wojną mieszkał z rodzicami i bratem Kazimierzem (późniejszym fizykiem jądrowym, profesorem UJ) w Rzeszowie i Przemyślu. Wojnę spędził w Nienadówce, gdzie jego matka była nauczycielką. Naukę zaczął w I Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. S. Konarskiego, potem został przeniesiony do II Liceum TPD (obecne II LO). W tym czasie brał udział w wielu turniejach i konkursach recytatorskich, w których zdobywał pierwsze nagrody.

Gdy ukończył X klasę, rodzina Grotowskich wyjechała do Krakowa. Po zdaniu matury w V LO TPD w Krakowie w 1951 rozpoczął studia na kierunku aktorskim w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Krakowie (od II roku studiów przewodniczący Studenckiego Koła Naukowego, asystent reżysera w spektaklach dyplomowych). Interesował się kulturą Orientu i medycyną, rozpoczął także działalność publicystyczną na łamach krakowskich czasopism.

Od czasów gimnazjalnych angażował się w działalność społeczną (od 1949 należał do ZMP). W okresie tzw. odwilży i polskiego Października brał aktywny udział w ówczesnych dyskusjach i polemikach; zabierał głos w sprawach dotyczących kształtu współczesnego teatru, postulował odnowę środków artystycznych, walczył o etyczną postawę artystów, zastanawiał się nad rolą młodych twórców w teatrze.

W 1955 r. ukończył studia aktorskie i wyjechał na studia reżyserskie do ZSRR.

W latach 1955/56 studiował w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej im. A. Łunaczarskiego (GITiS) w Moskwie. Zapoznał się m.in. z techniką artystyczną Stanisławskiego, Wachtangowa, Meyerholda i Tairowa.

W lecie 1956 r. odbył dwumiesięczną podróż po Azji Centralnej. Po powrocie do Polski kontynuował studia na Wydziale Reżyserskim, pracując jednocześnie jako asystent w krakowskiej PWST. Jego debiutem reżyserskim były zrealizowane razem z A. Mianowską Krzesła Ionesco w Teatrze Poezji (dzisiejsza Scena Kameralna Teatru Starego) w kwietniu 1957.

Do 1959 r. pracował w Krakowie, realizując m.in. kilka słuchowisk na podstawie legend chińskich, tybetańskich i staroindyjskich dla Teatru Polskiego Radia. Wygłosił także w klubie „Pod Jaszczurami” cykl wykładów poświęconych filozofii orientalnej.

Wiosną 1959 r. objął dyrekcję Teatru 13 Rzędów w Opolu; jego współpracownikiem i kierownikiem literackim teatru był Ludwik Flaszen. Stworzyli tam „zawodowy teatr poszukujący”, który w 1962 r. otrzymał w nazwie dopisek Laboratorium, dla podkreślenia eksperymentalnego, badawczego charakteru jego pracy. Pierwszą premierą był Orfeusz J. Cocteau; w przedstawieniu zagrali m.in. Rena Mirecka, Antoni Jahołkowski, Zygmunt Molik – aktorzy, którzy na stałe związali się z teatrem Grotowskiego.

W późniejszych latach do zespołu aktorskiego dołączyli Zbigniew Cynkutis, Stanisław Scierski, Ryszard Cieślak i Elisabeth Albahaca.

W 1960 r. przedstawiono kilka premierowych spektakli: Kaina według G. Byrona ze scenografią Jerzego i Lidii Skarżyńskich, Misterium buffo według W. Majakowskiego oraz prapremierę staroindyjskiego dramatu Siakuntala wg Kalidasy ze scenografią Jerzego Gurawskiego, który rozpoczął stałą współpracę z reżyserem, proponując przeniesienie miejsca gry aktorskiej między widzów, co odtąd było charakterystycznym elementem przedstawień Grotowskiego.

W czerwcu 1961 r. odbyła się premiera Dziadów wg A. Mickiewicza z kostiumami projektu Waldemara Krygiera, a w 1962 r. - Kordiana wg J. Słowackiego (akcję osadzono w szpitalu psychiatrycznym, widzowie siedzieli między aktorami na piętrowych pryczach). W tym samym roku w teatrze G. rozpoczął staż reżyserski Eugenio Barba – w niedalekiej przyszłości wielki twórca i reformator światowego teatru (założyciel eksperymentalnego Odin Theatret) i pierwszy propagator twórczości teatralnej Grotowskiego na Zachodzie – jeden z szeregu twórców teatru i aktorów poszukujących inspiracji i doskonalących warsztat w Teatrze Laboratorium.

W październiku 1962 r. wystawiono Akropolis wg Wyspiańskiego w reżyserii Grotowskiego i Józefa Szajny, który zaproponował przeniesienie akcji spektaklu w realia obozowe, projektując scenografię i zgrzebne kostiumy. Dzieło to ówczesna krytyka uznała za „najradykalniejszą realizację sceniczną w polskim teatrze”, „teatr własnych środków wyrazu i własnej specyficznej poetyki”.

W 1963 r. teatr Grotowskiego przygotował Tragiczne dzieje doktora Fausta wg Ch. Marlowe’a.

Po rocznych pertraktacjach z władzami Opola w związku z problemami finansowymi i organizacyjnymi teatr od 1 I 1965 r. przeniósł się do Wrocławia, gdzie w kwietniu odbyła się premiera Księcia Niezłomnego wg P. Calderona – J. Słowackiego z wybitną kreacją R. Cieślaka. Weszła ona do historii współczesnego teatru światowego. Niezwykłe przedstawienie, grane w scenerii przypominającej scenę cyrku i salę operacyjną, było studium fenomenu niezłomności, postawy skierowanej ku wartościom wyższym, przeciwstawionej fanatycznej i konformistycznej zbiorowości.

Grotowski powrócił do źródeł teatru – obrzędu, święta i misterium (Ludwik Flaszen określił Teatr Laboratorium cytatem wziętym z Dziadów – jako „pełen bluźnierstwa obrzęd tajemny”). Za najważniejszy element teatru Grotowski uznał osobę aktora. Kontynuował rozpoczęte przez Stanisławskiego dzieło metodycznej „pracy aktora nad sobą”. Odwoływał się także do etosu zawodowego Juliusza Osterwy i jego przedwojennego teatru Reduta, jako wzoru etosu zawodowego: „spojrzenia na sztukę jako dzieło związane z przeznaczeniem życia”. Chciał uczynić ekspresję aktora szczerą, prawdziwą i odsłonić to, co pochodzi „ze sfer intymno-instynktownych” i jest „bezwzględną prawdą życia”. Połączył ją z warsztatową perfekcją – ujętą w ścisłe rygory harmonią dźwiękową, plastyczną i rytmiczną. Idealne połączenie się tych dwóch elementów w spektaklu nazwał „aktem całkowitym”. Aktorzy Laboratorium podczas wielogodzinnych forsownych treningów i prób doskonalili sprawność fizyczną i emisję głosu, korzystając m.in. z technik teatru wschodniego.

W późniejszym okresie tylko z tych „ubogich” środków wyrazu będzie budowane najwybitniejsze dzieło Grotowskiego, zarazem ostatni jego teatralny spektakl – Apocalypsis cum figuris (premiera 11 II 1969 r.) – realizowany przez 3 lata i nazwany kreacją zbiorową (ze względu na twórcze zaangażowanie w jego kształt całego zespołu). Oparty został na dramacie Samuel Zborowski J. Słowackiego, Nowym Testamencie, Legendzie o Wielkim Inkwizytorze Dostojewskiego, poezjach T.S. Eliota, pismach mistycznych Simone Weil i Doktorze Faustusie T. Manna. Złożone z symbolicznych scen niespełna godzinne widowisko doczekało się wielu wykładni. Pisano, że jest „współczesną Ewangelią”, próbą odpowiedzi na pytanie, jak współcześni ludzie zareagowaliby na pojawienie się postaci o cechach Chrystusowych, że jest przejmującą opowieścią o człowieku, jego naturze, o potrzebie idei, a także o ich deptaniu. Powracał w nim znany z Księcia Niezłomnego motyw dramatycznego konfliktu autsajdera idealisty z nietolerancyjną, używającą przemocy zbiorowością. Spektakl był moralitetem opowiadającym o rozdarciu tak pojedynczego człowieka, jak i całej ludzkości pomiędzy dobrem i złem, ciałem i duchem, wzniosłością i grzechem; był także jednym z rozwiązań powracającego w całej twórczości i refleksji Grotowskiego problemu możliwości i sposobów uobecnienia sacrum we współczesnym świecie. Twórca traktował eksperymenty teatralne jako sposób głębszego poznania natury człowieka (w późniejszym okresie twierdził, że sztuka jest tylko wehikułem). Swoje poglądy sformułował w kilkuset artykułach, referatach, wykładach i odczytach. W okresie opolskim publikował je w m.in. w Materiałach warsztatowych Teatru 13 Rzędów (były one plonem organizowanych regularnie przez teatr konwersatoriów poświęconych problemom współczesnego teatru).

W okresie wrocławskim jego teksty ukazywały się głównie w „Odrze”, „Teatrze” i „Dialogu”, później zaś niemal wyłącznie w periodykach obcojęzycznych. G. był osobowością charyzmatyczną, przyciągającą ku sobie tysiące ludzi ze wszystkich niemal kultur i narodów, wytrawnym ich znawcą, znakomitym mówcą, człowiekiem o ogromnej erudycji, wszechstronnie wykształconym. Świetnie także władał piórem i pozostawił bogatą spuściznę, tylko częściowo zebraną w publikacjach książkowych. Teksty z okresu teatralnego ukazały się po raz pierwszy w wydanej przez E. Barbę po angielsku książce Towards a Poor Theatre (W stronę teatru ubogiego), Holsterbo, Dania 1968. Książka, opatrzona przedmową Petera Brooka, przełożona została na kilkanaście języków, ale nie ukazała się w polskiej wersji.

W 1989 i w 1990 r. wydano w Polsce wybór pism z okresu wrocławskiego Teksty z lat 1965–1969.

W 1966 r. Teatr Laboratorium wyruszył na pierwsze zagraniczne tournée: do Skandynawii, Francji (w ramach X Sezonu Teatru Narodów w Paryżu) i Holandii, które przyniosło mu światowy rozgłos. Od tej pory reżyser i aktorzy byli stale zapraszani na wykłady i warsztaty dla zespołów aktorskich, szkół teatralnych, placówek badawczych, sam zaś teatr odbył kilkadziesiąt tournée po wielu krajach świata, prezentując Akropolis, Księcia Niezłomnego i Apocalypsis cum figuris.
Od początku swej pracy Grotowski włączył się w ruch tak zwanej Drugiej Reformy Teatru (datę objęcia przez niego dyrekcji Teatru 13 Rzędów w ważniejszych opracowaniach historii teatru współczesnego uważa się za jej początek). Dyskutował i spotykał się z wybitnymi twórcami eksperymentatorami z całego świata. W rankingu najważniejszych wydarzeń teatralnych l. 1960–69 amerykański tygodnik „Time” przyznał I miejsce Teatrowi Laboratorium Grotowskiego. Jednocześnie artysta przymierzał się do wielkiej metamorfozy swojej pracy, którą poprzedziły dwa ważne wyjazdy do Indii, uważanych przez niego za duchową ojczyzną (na przełomie 1968/1969 i 1969/1970).

W 1970 r. rozpoczął się w dziejach Teatru Laboratorium okres po-teatralny, nazywany także okresem kultury czynnej. Jego programowe założenia ogłosił Grotowski w 1972 r. w tekście Święto. Twórca odszedł od teatru widowisk na rzecz działań określanych mianem parateatralnych. Były to wielokulturowe, różnokierunkowe, antropologiczne poszukiwania, otwarte dla ludzi spoza teatru, pragnących głębszego samopoznania, poszerzenia przestrzeni swych doświadczeń, odświeżenia kontaktu z naturą i innymi osobami. Działania wpisywały się w zjawiska kontrkultury i będącego u jej źródeł buntu przeciw współczesnej stechnicyzowanej cywilizacji, pozbawionej szacunku dla ludzkiej indywidualności i duchowych potrzeb człowieka, odgrodzonej od żywotnych sił natury, wyzbytej sakralności. Poszukiwania miały charakter etyczny i psychoterapeutyczny i przybierały dwojaką postać: happeningów realizowanych poza teatrem, najczęściej w naturalnej scenerii, i specjalistycznych warsztatów, wykorzystujących metody wypracowane w Teatrze Laboratorium, czyli przede wszystkim pracę nad głosem i ruchem ciała.

Grotowski zaczął je realizować podczas pobytu w Ameryce i określił je mianem Special Project (m.in. Góra Płomieni, Otwarcia – miasto Wrocław, Przedsięwzięcie Góra, Drzewo ludzi, Zdarzenie, Twoja pieśń, Nocne czuwania, Acting Therapy, Dialogi w grupie, Medytacje na głos, Rozmowy).

Latem 1975 r. Grotowski i Teatr Laboratorium byli organizatorami Uniwersytetu Poszukiwań Teatru Narodów we Wrocławiu, w którym uczestniczyło kilkuset gości z Polski i całego świata, w tym wybitni reżyserzy: P. Brook, Luca Ranconi, André Gregory, Jean-Louis Barrault, Joe Chaikin, E. Barba.

W 1976 r. Grotowski rozpoczął nowy etap swych poszukiwań, który nazwał „Teatrem Źródeł”, będącym z założenia doświadczeniem ponadkulturowym; dla jego realizacji podjął wiele wypraw badawczych, m.in. na Haiti, do Indii, Nigerii i Meksyku – miejsc, gdzie żywe były jeszcze archaiczne obrzędy.

W sierpniu 1982 r. podczas stanu wojennego opuścił Polskę na stałe. Podjął zajęcia i wykłady na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, później na Uniwersytecie Kalifornijskim, gdzie zaczął realizację następnego programu nazwanego „Dramatem Obiektywnym”. Chodziło o odkrycie w człowieku pewnych uniwersalnych i pierwotnych „fragmentów gry” – elementów ruchu, głosu, rytmu, użycia przestrzeni, które poprzedzały wyłonienie się sztuki i jej podział na różne rodzaje.

W 1985 r. osiadł w Pontederze we Włoszech, gdzie powstał z inicjatywy miejscowego Ośrodka Badań i Poszukiwań Teatralnych Work Center of Jerzy Grotowski – Centro di Lavoro di Jerzy Grotowski.

Przez kilkanaście lat pracował z międzynarodowymi grupami stażystów nad programem „Sztuki Rytualne”.

Za swoją działalność był wielokrotnie nagradzany i wyróżniany. W 1972 r. został laureatem Nagrody Państwowej I st. w zakresie sztuki, w lipcu 1971 r. mianowano go profesorem zwyczajnym Écolè Superieure d’Art Dramatique w Marsylii.
W 1972 r. uhonorowany został w Waszyngtonie Dyplomem Zasługi, przyznanym przez Muzeum Narodowe USA „za wybitny wkład w rozwój teatru światowego”.

W grudniu 1973 r. w Nowym Jorku utworzono Amerykański Instytut Badań nad Dziełem Jerzego Grotowskiego. Otrzymał doktoraty honoris causa uniwersytetów w Pittsburgu (1973), Chicago (1985) i Wrocławiu (1991).

W 1997 r. otrzymał Nagrodę Fundacji Kultury i został powołany na katedrę profesorską Collège de France, jako pierwszy Polak od czasów A. Mickiewicza. Wygłosił tam cykl wykładów o swojej twórczej drodze. Zmarł w Pontederze. Jego ciało poddano kremacji i zgodnie z życzeniem artysty prochy rozrzucono nad Indiami.

Magdalena Rabizo-Birek
Encyklopedia Rzeszowa