Urząd Miasta Rzeszowa

Czy wiesz … jak wyglądał przedwojenny prysznic lub urządzenie do miażdżenia zeschniętego lakieru? Czy wiesz, co to jest cyklostyl i gdzie w międzywojennym Rzeszowie można było kupić oczy dla dekoracyjnych ptaków ogrodowych?  Zapraszamy do fascynującej podróży do świata pamiątek po prawdziwej galerii handlowej swojej epoki czyli firmie „I. Schaitter i Spółka”.

W kamienicy przy ul. Grunwaldzkiej 6 w Rzeszowie została zaaranżowana prywatna ekspozycja przedmiotów związanych z bogatą historią domu handlowego „I. Schaitter i Spółka”. W zachowanych pamiątkach i przedmiotach codziennego użytku – niektóre z nich to prawdziwe unikaty – żyje wciąż opowieść o zwyczajnym życiu mieszkańców międzywojennego Rzeszowa, ich potrzebach, i to nie tylko tych konsumpcyjnych, ale też zainteresowaniach i sposobie spędzania wolnego czasu. Dzięki nim możemy poznać także standardy jakościowe, funkcjonalne, użytkowe i estetyczne wyrobów i towarów handlowych. Eskpozycja jest świadectwem bogatej kultury materialnej okresu międzywojnia, która nas, ludzi żyjących w dobie powszechnej cyfryzacji niemalże każdego aspektu życia, może wprawić w prawdziwe zakłopotanie i poczucie bezradności. Niejednokrotnie bowiem nie potrafimy określić funkcji danego przedmiotu, a co dopiero go nazwać.

Historia domu handlowego „I. Schaitter i Spółka” obejmuje niemalże 170 lat. Sklep założył w 1780 roku Jakób Holzer, następnie od 1824 roku firma przez wiele dziesięcioleci należała do rodziny Schaitterów, w 1928 roku jej jedynym właścicielem stal się Michał Franciszek Gottman. Sklep firmy w latach 1834-1939 mieścił się w kamienicy przy ul. Kościuszki 7, a w ostatnich latach istnienia w nowo wybudowanej kamienicy przy ul. Grunwaldzkiej 6. Wcześniej, w latach 1926-1927, Michał Franciszek Gottman wybudował jako mieszkanie własne kamienicę przy ul. Matejki 18, w której cztery lokale na parterze przeznaczył na cele handlowe z uwagi na rozwój przedsiębiorstwa i związany z nim brak powierzchni sklepowej.  W międzywojennym Rzeszowie mówiono, że u Gottmana można było kupić wszystko. Obok szerokiej gamy produktów oferowanych w stałej sprzedaży, firma wychodziła naprzeciw potrzebom mieszkańców, prowadząc sezonowy handel związany np. z określonym okresem roku liturgicznego czy kalendarzowego. Nie sposób wymienić tu więc całego asortymentu sklepu, dość powiedzieć, że u Gottmana można było kupić m. in.  produkty spożywcze, w tym oliwę włoską i wyroby kolonialne (kawę, czekoladę, herbatę), artykuły apteczne, chemiczne, kosmetyczne, sprzęt myśliwski, akcesoria ogrodnicze, pszczelarskie, samochodowe, oleje, lakiery, aparaty fotograficzne, wino mszalne i wiele, wiele innych artykułów.

Zachowane pamiątki związane są więc z historią sklepu splecioną w ostatnich dwóch dziesięcioleciach z rodem Gottmanów i rozgrywającą się jakby pomiędzy trzema adresami: ul. Kościuszki 7, ul. Matejki 18 i ul. Grunwaldzka 6.

Eksponaty można podzielić na trzy grupy. Pierwszą z nich stanowią przedmioty należące do wystroju i wyposażenia sklepu i witryn, a także wszystko to, co składało się na spójną identyfikację wizualną i graficzną domu handlowego. Są to więc m. in. szyldy z nazwą firmy, stanowiące element aranżacji wystaw sklepowych, kasy amerykańskiej marki „National”, wagi sklepowe, starannie opracowane etykiety produktów, firmowy papier, bony towarowe i opakowania, a także sztańce do wycinania torebek papierowych i … cyklostyl, czyli prototyp ksera. Pokazują one niezwykły szacunek  do klienta oraz rzadko spotykaną dziś troskę właściciela sklepu o każdy aspekt procesu sprzedaży, począwszy od wysyłanych bezpośrednio do konsumentów kart reklamowych, aż do zadowolenia z kupna określonego produktu. Sklep prezentował wysoki standard estetyczny i jakościowy wyposażenia wnętrz. Sposób jego urządzenia wpisywał się w modne w sztuce międzywojnia postulaty: „Sztuka wygnana ze świątyń”, czy „Sztuka wszędzie i dla wszystkich”, zgodnie z którymi źródłem przeżyć estetycznych mógł być zarówno pobyt w muzeum, jak i oglądanie ładnych witryn czy wizyta w sklepie.

Kolejną grupę eksponatów stanowią zachowane towary sklepowe oraz sprzęty służące do przygotowania określonych artykułów do sprzedaży. Można do nich zaliczyć np. urządzenia i akcesoria do parzenia, chłodzenia i mielenia kawy, urządzenie do korkowania butelek i różne akcesoria do ich otwierania, kolekcję aparatów fotograficznych wraz z elementami diaskopu, statywami, kliszami i gilotynami do cięcia zdjęć, dalej akcesoria ogrodnicze wraz ze sztucznymi oczami dla ptaków ogrodowych, urządzenie do miażdżenia zeschniętego lakieru, kuchenki na naftę, wyżymaczki do prania i wiele, wiele innych. 

Do trzeciej grupy należą wreszcie prywatne przedmioty codziennego użytku Michała Franciszka Gottmana, rodzinne pamiątki oraz elementy wyposażenia jego mieszkania przy ul. Matejki 18. Są to m. in. prysznic z instalacją hydroforową, ukrywane w czasie wojny w sklepie radio marki Philips, sekretarzyk z kancelarii właściciela mieszczącej się w nowej siedzibie firmy od ul. Matejki, przybornik kreślarski czy prywatne aparaty fotograficzne związane w wielką pasją przedsiębiorcy.

Dom handlowy „I. Schaitter i Spółka” zakończył swą działalność dnia 31 grudnia 1949 roku, następnego dnia został upaństwowiony. Dziś o istnieniu słynnego sklepu przypomina ażurowy napis na kamienicy przy ul. Grunwaldzkiej 6, odtworzony i przywrócony na elewację budynku w trakcie remontu obiektu w 1998 roku. Przechowywane w kamienicy unikaty kontynuują opowieść o bogatej historii firmy kupieckiej, w której odzwierciedla się codzienne życie i kultura materialna rzeszowian w dwudziestoleciu międzywojennym.

Karolina Chomiczewska
Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków
Urzędu Miasta Rzeszowa

Źródła:
Agnieszka Tercha, Agata Rak-Wilczakowska, I. Schaitter i Spółka. Historia firmy i rodu, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, Rzeszów 2018, http://projekty.wimbp.rzeszow.pl/testy/historia.pdf
Rozmowa z Panem Jerzym Gottmanem przeprowadzona dnia 6 marca 2023 roku
Rozmowa z Panem Grzegorzem Dąbrowskim przeprowadzona dnia 6 marca 2023 roku