Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków Urzędu Miasta Rzeszowa pragnie podzielić się z Mieszkańcami oraz wszystkimi zainteresowanymi historią i architekturą naszego miasta, ciekawostkami oraz historiami dotyczącymi rzeszowskich zabytków, odkrytymi w ramach bieżącej działalności biura, tj. podczas oględzin obiektów zabytkowych, opracowania dokumentacji konserwatorskiej, kwerend archiwalnych lub rozmów z właścicielami. Inicjatywa ma na celu przybliżenie Mieszkańcom piękna i unikatowości lokalnych zasobów zabytkowych, poprzez zwrócenie uwagi na cenne elementy stylu architektonicznego, zastosowanych technologii czy wyposażenia i wystroju wnętrz. Biuro zaprasza tym samym do cyklicznych spotkań z rzeszowskimi zabytkami poprzez zapoznanie się z treściami publikowanymi na stronie internetowej Miasta w poniższej, nowoutworzonej zakładce „Ciekawostki o rzeszowskich zabytkach”.
Czy wiesz że … charakterystyczny ceglany budynek z jasnymi obramieniami wokół okien, widoczny po lewej stronie przy wyjeździe z Rzeszowa w północnej części miasta, to zabytkowy młyn rodziny Ungeheuerów wzniesiony w latach 30. XX wieku?
Młyn jest elementem dawnego założenia o funkcji mieszkalno-przemysłowej, w skład którego wchodził uruchomiony w 1927 roku tartak oraz dom właściciela przedsiębiorstwa. Młyn gospodarczy z 1933 roku, zwany „małym”, został rozbudowany w 1938 roku na duży młyn handlowy. Budowę młyna rozpoczął mieszkaniec Pogwizdowa Michał Micał. Po jego tragicznej śmierci w trakcie realizacji inwestycji, nieukończone założenie odkupił od wdowy Honoraty Micał Karol Ungeheuer, który sfinalizował uruchomienie przedsiębiorstwa. Karol Ungeheuer należał do znanego rodu młynarzy. Jego przodkowie przybyli do Królestwa Galicji i Lodomerii z Bawarii pod koniec XVIII wieku w ramach tzw. kolonizacji józefińskiej. Ungeheuerowie zajmowali się młynarstwem i tę profesję kontynuowali w Polsce, przekazując ją z pokolenia na pokolenie. Założyli łącznie około pięciuset młynów, w tym m. in. w Staromieściu, Wilkowyi, Przybyszówce, Trzcianie, Frysztaku, Pysznicy. Młyn w Pogwizdowie Nowym był największym przedsiębiorstwem w miejscowości, zaopatrującym w mąkę wszystkie piekarnie w Rzeszowie oraz wojsko.
Karol Ungeheuer przed zakupem inwestycji przebywał w Stanach Zjednoczonych i to stamtąd przywiózł do Pogwizdowa Nowego śmiałe rozwiązania architektoniczne i budowlane. Na uwagę zasługują surowe ceglane elewacje ze skromnym detalem architektonicznym w postaci międzykondygnacyjnych gzymsów i narożnych lizen, a w pomieszczeniu obecnego sklepu ceglane ściany z ozdobnymi odcinkowymi nadprożami oraz okazała konstrukcja drewnianego stropu.
Młyn, po zawirowaniach czasów po II wojnie światowej, kiedy to zamknięto produkcję a budynek przeznaczano do różnych celów, został przywrócony do pierwotnej funkcji w 1992 roku i jeszcze na początku lat 2000. mieszkańcy Pogwizdowa Nowego mielili w nim własne zboże. Dziś budynek jest siedzibą firmy handlowej.
Zaraz za młynem przy ul. Łąkowej 6 znajduje się dom właściciela młyna o malowniczej romantycznej sylwecie. Został on wzniesiony przez Karola Ungeheuera w latach 20. XX wieku, po powrocie ze wspomnianej podróży do Stanów Zjednoczonych na fali fascynacji stylem wiktoriańskim. Do tego modnego w drugiej połowie XIX wieku po drugiej stronie Atlantyku stylu nawiązuje oryginalna, nieregularna bryła domu ze strzelistą wieżyczką i urozmaiconym dachem, a także piękne drewniane elewacje odrestaurowane podczas niedawnego remontu.
Zespół młyna posiada unikatowe wartości artystyczne (architektoniczne), krajobrazowe, historyczne i naukowe. Jest świadectwem architektury przemysłowej oraz wiejskiego budownictwa jednorodzinnego o cechach reprezentacyjnych. Dokumentuje rozwój gospodarczy i społeczny dawnej wsi w okresie międzywojennym, po odłączeniu przysiółka Pogwizdów od Rudnej Wielkiej i ustanowieniu odrębnego sołectwa Pogwizdów Nowy w 1927 roku. Jest także nośnikiem historii młynarstwa oraz działalności rodu Ungeheuerów na Podkarpaciu.
Młyn oraz dom właściciela młyna zostały włączone do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Rzeszowa wraz z przyłączeniem do miasta Pogwizdowa Nowego w 2021 roku.
W Rzeszowie spuściznę po rodzinie Ungeheuerów stanowią także inne dwa młyny: przy ul. Dębickiej 1 (powstały w wyniku przebudowany w latach 1905-1907 wcześniejszej gorzelni z połowy XIX wieku) oraz przy ul. Lwowskiej 100 z 1930 roku.
Karolina Chomiczewska
Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków
Urzędu Miasta Rzeszowa
Źródła:
Justyna Bator, Justyna Kłeczek, Arkadiusz Kornacki, Kamila Lis, Edyta Martynuska, Julia Przywara. Pogwizdów Nowy dawniej i dziś, Koło Naukowe z Historii, Zespół Szkół w Pogwizdowie Nowym, s. 67-70.
Barbara Bosak, Młyn przy ul. Lwowskiej 100, karta adresowa gminnej ewidencji zabytków, Rzeszów 2006.
Anna Gorczyca, „Potomkowie austriackiego kolonisty służyli Polsce”, „Wyborcza.pl AKADEMIA OPOWIEŚCI”, 28 października 2018 roku, (dostęp: 14 marca 2023 r.).
Bartosz Podobny, Młyn przy ul. Dębickiej 1, karta adresowa gminnej ewidencji zabytków, Rzeszów 2011.
Jacek Stachiewicz, „Virtuti Militari nr 1923”. „Skarby Podkarpackie”, Nr 1(20) 2010, styczeń-luty, s. 22-23.
Szlakiem zabytków Pogwizdowa Nowego, Koło Naukowe z Historii, Zespół Szkół w Pogwizdowie Nowym 2021-2013, s. 36-37.
Irena Wójcik, Pogwizdów Nowy w powiecie rzeszowskim, Rzeszów 1972, s. 161-162.
Inne materiały zgromadzone w toku opracowywania kart adresowych gminnej ewidencji zabytków dla obiektów zabytków z terenu os. Pogwizdów Nowy.
